Byzantijnse mozaïeken in Istanbul

Hoe vreemd het ook mag klinken, Istanbul heeft geen museum gewijd aan Byzantijnse kunst, maar daar tegenover vinden we wel twee kerken uit die tijd die bewaard gebleven zijn en waar de mozaïeken en de fresco’ s nog op hun oorspronkelijke plaats te bewonderen zijn.

De best bekende kerk is de Chora-Kerk waarvan de binnenmuren letterlijk bedekt zijn met mozaïeken en fresco’s uit het begin van de 14^de eeuw. Meteen bij het betreden van de voorhal zien we de mozaïek waar Theodorus Metochites “zijn” kerk aan Christus schenkt afgebeeld, zoals alle mozaïeken hier, op een gouden ondergrond. Deze voorhal heeft twee koepels: de een met Christus als centrale figuur omringd door twee rijen voorvaderen van Adam tot Jacob en diens zonen, de andere met Maria en kind omringd door de koningen van het huis van David en minder prominente voorvaderen. Op de muren rondom worden verschillende Bijbelse momenten uitgebeeld uit het leven van Maria, de jeugd van Christus (inclusief de Volkstelling en de Drie Wijzen) en de wonderen die Christus verricht heeft. Opvallend is het Deesis-mozaïek van Christus en Maria, geflankeerd door de apostelen Petrus en Paulus langs de koepelrand.

Via een halvemaanmozaïek van Christus in typisch Byzantijnse houding bereikt men het Paracclesion, dat waarschijnlijk vlak na de voltooiing van de mozaïeken beschilderd werd. Het kleurenpalet is meteen heel anders. Centraal staat hier Christus als overwinnaar van de dood die Adam en Eva uit hun graf optrekt. Satan is onder zijn voeten te zien, aan de poorten van de hel. In het koepelgewelf staan ook hier Maria en het kind centraal omgeven door het engelenrijk.

Niet al te ver hier vandaan ligt de Kerk van Pammakaristos, ook wel Fethiye Museum genoemd, die heel weinig bezocht wordt maar toch ook zeker de moeite waard is. Het hoofdgebouw is tegenwoordig een moskee, maar de mozaïeken uit de 14^de eeuw bevinden zich in het zijgebouw dat apart te bezichtigen is. Centraal is hier het Deesis-mozaïek boven het altaar waarin Christus op een gouden ondergrond staat afgebeeld. Aan weerszijden zijn de portretten van Maria en Johannes de Doper te zien, op hun beurt aanschouwd door vier aartsengelen. In de centrale koepel van de kerk is ook hier een Christus Pantocrator op gouden ondergrond uitgebeeld omringd door profeten uit het Oude Testament. Beeltenissen van verschillende andere heiligen zijn op de wanden en steunmuren terug te vinden. Klein maar fijn.

[Klikhier voor meer foto’s van beide kerken]

Het Museum van Skanderberg, de nationale held van Albanië, in Krujë

Nee, daar had ik ook nooit eerder van gehoord, maar Skanderberg heeft zich in de 15^de eeuw verzet tegen de Ottomaans-Turkse bezetting van zijn land en tegen de Islam die zijn landgenoten opgelegd kregen – vandaar dit heldendom.

Skanderberg heette eigenlijk George Kastrioti Skanderberg, afgeleid van het Turkse Iskender Bey wat zoveel betekent als Heer Alexander, en leefde van 1405 tot 1466. De heersende Sultan Murat II nam hem als jonge man mee als gijzelaar, en kwam zodoende in dienst van het Ottomaanse Rijk voor de volgende 20 jaar. In 1443 deserteerde hij samen met 300 Albanezen en veroverde hij de versterkte stad Krujë

waar hij de vlag met het wapen van zijn familie hees, de dubbele adelaar op een rode achtergrond (dezelfde vlag die het huidige Albanië voert). Een jaar later werd hij benoemd tot leider van de Albanese Liga en verdedigde hij de regio Albanië tegen de Ottomanen 25 jaar lang. Dank zij zijn militaire kennis kon hij de Ottomaanse expansie tegenhouden waardoor hij voor velen een voorbeeld is van Christelijke verzet tegen de Ottomaanse Moslims. Voor de Albanezen was en is hij de sleutelfiguur van de Nationale Albanese Renaissance.

Gewapend met deze informatie beland ik in het Etnografisch en Skanderberg Museum waar zo hoog over opgegeven wordt en binnen de muren van het Krujë fort ligt waar Skanderberg drie opeenvolgende Turkse belegeringen wist te weerstaan.

Meteen bij het binnenkomen wordt men geconfronteerd met een meer dan levensgroot beeld van Skanderberg omringd door zijn soldaten die ten aanval trekken. Hij ziet er uit als een Wodanfiguur met zijn zwierige snor en voortvarende houding. De hele zaal is gevuld met schilderijen, wapenuitrusting en andere voorwerpen die betrekking hebben op zijn leven en zijn militaire carrière. Begrijpelijk natuurlijk, maar ik heb nu eenmaal niet zoveel op met deze man – sorry.

Nee, ik verwonder mij daarentegen om ook hier een knappe buste van Koning Pyrrhus, een neef van Olympias, de moeder van Alexander de Grote te zien. Hij is vast voor of naast Skanderberg, een nationale held van het oude Illyrië. Uit die tijd dateert trouwens ook het schitterende schild, dat net als dat uit Apollonia heel erg Macedonisch aandoet, alleen is hier in het midden geen Gorgo maar een soort Macedonische ster aangebracht. Verder liggen er een aantal speer- en pijlpunten en zowaar een heuse Illyrische helm. In een andere vitrine vind ik dan weer een aantal munten: Macedonische geldstukken uit de 3^de-2^de eeuw v.C., Romeinse munten uit de 2^de-3^de eeuw n.C. uit Krujë, bronzen munten uit de 2^de eeuw v.C. gevonden in Apollonia en bronzen munten uit de 3^de eeuw v.C. afkomstig uit Shkodre. Tja, dat vind IK dan weer interessant!

Maar dat neemt natuurlijk niet weg dat dit museum niet alleen een toeristische attractie is voor de Albanezen maar ook een bron van inspiratie.

Uitgelicht: het graf van Agios Athanasios in Thessaloniki

Een van de hoogtepunten in het Archeologisch Museum van Thessaloniki is het prachtig beschilderde Macedonische graf van Agios Athanasios. Hier zijn taferelen te zien van een symposium, een bijeenkomst die alleen aan mannen voorbehouden was, maar waar ook soldaten en ruiters in volle Macedonische uitrusting te zien zijn.

Het bijzondere is echter dat alle panelen digitaal bewerkt zijn en voor iedereen toegankelijk zijn op een touch-screen waar de taferelen op iets grotere schaal weergegeven worden. Dankzij een balk met schuifblad kan een deel van het fresco vergroot worden om het van dichtbij te bestuderen. Ook kan men met een vergrootglas van uitzonderlijk formaat verdere details letterlijk onder de loep nemen. Het toppunt van verfijning is verder bereikt als men een bepaalde omlijnde figuur of tafereel met de vinger aanraakt. Alle slijtage en veroudering wordt dan als bij toverslag bijgewerkt en ziet men het tafereel alsof het pas gisteren geschilderd is.

Het is een van de wonderen van de moderne techniek want we kunnen nu tot in details zien wat de genodigden droegen en aten bij het Symposium en hoe de kleding en uitrusting van de Macedonische soldaten er uit zag. Een schitterende prestatie die zeker niet gemist mag worden tijdens een bezoek aan het Archeologisch Museum van Thessaloniki.

Het eigenaardige museum van Tirana in Albanië

Het meest opvallende aan het Nationaal Historisch Museum van Tirana is de voorgevel, een uitbeelding van de geschiedenis van dit land die teruggaat tot de Illyriërs, de oorspronkelijk bewoners die eerst door Philippus en Alexander van Macedonië onderworpen werden en daarna door de Romeinen. Onze gids is helemaal weg van het tafereel op de façade, zelf vind ik het zoiets als communistisch propagandamateriaal. Ieder zijn meug natuurlijk.

Mij gaat het uiteraard om wat er binnen te zien is, voornamelijk uit de tijd van de Illyriërs, Macedoniërs en zelfs van de Romeinen. Wat er verder met dat land gebeurd is door de eeuwen heen is een heel ander verhaal natuurlijk. Het viel eerst onder het bewind van de Ottomanen, dan van de held Skanderberg die zijn land een eigen nationaliteit wilde geven (einde 15^de eeuw), gevolgd door het nationalistisch reveil in de 19^de eeuw dat bij het uitbreken van de WO1 onderdrukt werd door de invallende Oostenrijkers, Fransen en Italianen. Na WO1 was het land korte tijd onafhankelijk tot WO2 uitbrak en het de zijde van de partizanen koos die ook in Joegoslavië en Griekenland actief waren. Na de oorlog verging het Albanië niet beter en kwam het land onder het strenge communistische bewind van Enver Hoxha. Sinds diens dood in 1989 heeft Albanië het nog steeds moeilijk om zijn identiteit terug te vinden.

Dit is de geschiedenis van Albanië heel in het kort samengevat, maar dit is ook wat er in het Museum van Tirana terug te vinden is in de verschillende paviljoenen met als thema: de Oudheid, de Middeleeuwen, de Renaissance van Albanië, de Iconografie, de Cultuur van Albanië (o.a. folklore en literatuur), het Albanese Verzet tijdens WO2, de Communistische genocide en tenslotte een paviljoen gewijd aan Moeder Theresa wiens familie uit Albanië stamt. Dit zijn stuk voor stuk heel interessante periodes, maar ik beperk me zoals gezegd tot de oudheid.

Ik verbaas me hier vooral over het erfdeel van de vroege Illyriërs want ik had niet verwacht dat ze tastbare bewijzen achtergelaten hadden. Meteen al aan de ingang hangt een uitvergrote gesp van een ceintuur afkomstig uit een graf van Selca, valkbij het antieke Pelion. De gesp dateert uit ongeveer 230 v.C. en stelt een oorlogstafereel voor, een schitterend stuk trouwens. In een vitrine wat verderop staat dan een mal voor een Illyrisch schild tentoon, samen met een Illyrisch helm en een aantal speer- en pijlpunten – die allemaal ontzettend veel op hun Macedonische broertjes lijken.

Er liggen ook een aantal munten, de oudste teruggaand tot de 5^de eeuw v.C. die allemaal geslagen zijn ter ere van Illyrische koningen. Vreemd genoeg, vind ik zelf, staat hier een hoofd van Demosthenes uit de 1^ste eeuw n.C. dat in Apollonia gevonden is. Ook een beetje verloren ligt een stukje mozaïekvloer uit Dyrrhachium (huidige Dürres) waar de “schone van Dürres” op uitgebeeld is en gedateerd wordt op 350 v.C. Verder het hoofd van Artemis uit de 3^de eeuw v.C. en onvermijdelijk een heel aantal vazen en kommen. Natuurlijk is hier veel uit de Romeinse tijd te zien want zoals altijd komen de mooiste stukken uit de opgravingen naar de hoofdstad en in dit geval dus naar Tirana.

Bronzen beelden uit de hellenistische wereld in Firenze

Wie in Florence geweest is, heeft misschien het Palazzo Strozzi niet eens zien staan, maar momenteel is het een must om er speciaal naar binnen te gaan.

Van 14 maart tot en met 21 juni 2015 loopt hier namelijk een unieke tentoonstelling “Power and Pathos. Bronze Sculpture of the Hellenistic World” waar een groot aantal bronzen meesterwerken uit de Hellenistische tijd bij elkaar zijn gebracht. Grote musea hebben hiervoor hun beste stukken in bruikleen gegeven: het British Museum in Londen, het Metropolitan Museum of Art in New-York, het Nationaal Archeologisch Museum in Athene, het Louvre in Paris, het Kunsthistorisches Museum in Wenen, het Museum van het Vaticaan en verschillende andere Italiaanse musea.

Het is dus een eenmalige gelegenheid om zoveel goden, atleten, helden en andere figuren bij elkaar te zien, zeker als je bedenkt dat het grootste deel van de bronzen beelden de eeuwen niet overleefd hebben omdat het brons voor andere doeleinden hergebruikt werd.

Het is wel aan te raden om tickets online te kopen om zeker te zijn dat je niet voor een gesloten deur komt te staan.

Het goede nieuws is dat deze tentoonstelling ook naar het Getty Museum in Malibu, California gaat. Klik hier voor meer info.

Griekse definitie van schoonheid nu in Londen

Griekse beelden hebben net als Griekse tempels een perfectie bereikt die niet te evenaren is en die dus ook nooit verbeterd kon worden. Reeds de Romeinen waren er zo gek op dat ze hun beelden veelvuldig kopieerden, al dan niet met goede resultaten want perfectie is nu eenmaal niet voor herhaling vatbaar. Eigenlijk zou men over “Hellenistische” beelden moeten spreken, Griekse beelden die gemaakt werden na de tijd van Alexander de Grote toen de Griekse kennis en kunst tot diep in zijn rijk wisten door te dringen.

Heel bijzonder is het dus om een hele collectie van deze unieke beelden bij elkaar te zien, zoals dat nu het geval is in het British Museum in Londen. Tot 5 juli 2015 loopt daar een speciale tentoonstelling “Defining Beauty, the body in ancient Greek art”.

De bezoeker wordt hier niet alleen getrakteerd op schitterende kunstwerken maar krijgt ook een aantal beelden te zien zoals die er in hun oorspronkelijke kleurentooi hebben uitgezien. Tijdens de laatste decennia wordt hier steeds meer aandacht aan besteed en het is allang geen geheim meer dat de beelden (of de tempels) niet in puur wit marmer stonden te pronken. Aan de hand van de rondreizende Duitse collectiestukken wordt hier nu op interessante wijze getoond hoe dit allemaal in zijn werk ging.

Zeker de moeite van een bezoek waard natuurlijk en gelijk een gelegenheid om opnieuw kennis te maken met de rijke verzameling van het British Museum.

Nieuwe aanwinst vanuit Zeugma

Zeugma is zo maar weer in het nieuws nu dat men daar in de afgelopen maanden drie schitterende mozaïeken heeft blootgelegd in het Huis van de Muzen.

Het gaat hier om een vloermozaïek waarop de negen Muzen staan afgebeeld met in het midden een afbeelding van Calliope.

Op het tweede mozaïek staan Oceanus samen met Tethys afgebeeld, in een andere samenstelling dan het reeds bekende mozaïek dat in het Museum van Gaziantep staat te pronken. Het derde, waarvan geen foto beschikbaar is, stelt een jongeman voor. Na de nodige restauratie- en conservatiewerkzaamheden zullen deze stukken ook hun weg naar het Museum van Gaziantep vinden (lees mijn eerder verschenen artikel: Zeugma, Museum van Gaziantep).

Het is wel opmerkelijk dat de Turkse krant, Hurriyet Daily News, heel optimistisch vermeldt dat er van de 2 à 3.000 huizen die deze grensstad rijk was er “slechts” 25 helemaal onder water staan. The Greek Reporter die in Griekenland uitgegeven wordt spreekt daarentegen van 80% ondergelopen huizen, wat beter overeenstemt met wat ik eerder gehoord heb. De burgemeester van Gaziantep deelt het Turkse optimisme door te zeggen “I hope we will be able to unearth the whole civilization of Zeugma”. Tja, je kunt de mensen misschien wel overtuigen, wie weet?

[De foto’s zijn overgenomen uit The Greek Reporter, behalve het mozaïek van Oceanus en Tethys. Dit bewuste mozaïek is wat nu al in het museum te zien is. The Hurriyet Daily News toont wel de juiste foto]

Een nieuw archeologisch museum in Alexandrië?

Alexander zou zich in zijn graf omdraaien moest hij weten date er zo slordig omgegaan wordt met het rijke verleden van Alexandrië!

Natuurlijk kun je het Archeologische Museum van Alexandrië niet vergelijken met de ooit zo beroemde Bibliotheek en Museum waar alle wijzen uit de hele wereld bijeen kwamen, maar een museum is en blijft bijzonder voor zijn verzameling kunst en cultuur. Gezien de recente onrust in Egypte is er natuurlijk weinig animo voor musea of voor oudheden, maar in dit Archeologische Museum liggen wel meer dan 40,000 voorwerpen die teruggaan tot de derde eeuw v.C.

De situatie in Alexandrië is nu zo wanhopige dat geleerden en archeologen de handen in elkaar geslagen hebben om dit museum uit 1892 uit te breiden. Er ligt namelijk een stuk land naast het museum dat aangekocht kan worden en waar, na de nodige opgravingen (het oude Alexandrië is nog overal aanwezig), een dependance gebouwd kan worden.

Het huidige museum is al sinds 2005 wegens plaatsgebrek gesloten, ofschoon ik toch zou denken dat ze hun kostbare verzameling kunnen rouleren als ze dat willen. In elk geval is intussen het land aangekocht en het wachten is nu op de bouwvergunning die natuurlijk veel voeten in de aarde heeft. Het plan is om de grandeur van de Alexandrijnse Bibliotheek uit de oudheid te evenaren. Nou ja, de UNESCO zal helpen om het geld bijeen te brengen.

Iedereen met wat gezond verstand kan op zijn vingers uittellen dat het vele jaren zal duren eer dit museum werkelijkheid wordt. 

[Foto van Wikipedia.de]

Binnenkort in het Acropolis Museum

Wie het nieuwe Acropolis Museum in Athene al bezocht heeft, is het zeker opgevallen dat men door de glazen vloer een kijkje kon nemen naar de resten van het dagelijkse leven in deze oude wijk.

[Foto uit Ekathimerini]

Binnenkort zullen we echter de voorwerpen die opgegraven zijn tijdens de bouw van dit museum van dichtbij kunnen bekijken. De eerste kolonisten arriveerden hier in de 12^de eeuw voor Christus en de voorwerpen uit minder glorierijke tijden als die van de Myceners en de Romeinen zullen hier nu getoond worden. Het zijn eenvoudige alledaagse voorwerpen die in drie groepen verdeeld worden.

De eerste groep “Before the city” omvat 81 stukken daterend uit 3000 tot 750 v.C., inclusief aardewerk uit de Neolithische periode en de inhoud van 5 graven die een beeld geven van de rituelen uit de midden-helladische periode, de Myceense periode en de geometrische periode.

In de tweede groep “On the City’s Periphery”, vinden we voorwerpen uit de tijd toen dit gebied nog buiten de stadswallen van het archaïsch Athene lag, en loopt van 750 tot 480 v.C.

Veruit het grootste aandeel van een duizendtal voorwerpen ligt verzameld onder de naam “Life in the City” omdat het hier gaat over het dagelijkse leven in deze buurt zoals zich dat tussen de 5^de eeuw v.C. en 1200 n.C. afspeelde. Hier gaat de aandacht voornamelijk uit haar de handel, de rol van mannen en vrouwen, religieuze praktijken, een gezonde levensstijl en de grote rampen die de stad getroffen hebben. Het zijn voornamelijk huishoudelijke gebruiksvoorwerpen, munten, bustes van bekende burgers en afbeeldingen van de goden.

Tentoonstelling over Carthago in Leiden

In het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden (Nederland) loopt momenteel een grandioze tentoonstelling over Carthago (tot 7 mei 2015), voor mij aansluitend op mijn recente bezoek aan Motya op Sicilië waar een groot aantal Punische voorwerpen en een Tophet (begraafplaats) te vinden zijn.

Carthago wordt aangemeld zijnde de derde stad van het Romeinse Rijk, na Rome en Alexandrië, en dat is toch niet niks. Carthago lag in Noord-Afrika aan de kust van het huidige Tunesië, maar was oorspronkelijk een kolonie die waarschijnlijk in de 9^de eeuw v.C. gesticht werd door de Feniciërs afkomstig uit het huidige Libanon. Carthago had een machtige vloot die er toe bijdroeg om een uitgestrekt netwerk rond de Middellandse Zee op te bouwen, tot groot verdriet van de Romeinen. Vanaf de 5^de eeuw werd over de macht van Carthago gevochten, en pas in 146 v.C. lukte het de Romeinen om Carthago te verslaan. Ruim een eeuw later groeide stad uit één van de drie machtigste steden, dankzij Keizer Augustus die de stad weer opbouwde. Drie eeuwen later werd Carthago, net als zoveel andere steden in Noord-Afrika, ingenomen door de Vandalen en vanaf de 7^de eeuw raakte de stad in verval. Pas begin 19^de eeuw werd Carthago herontdekt en staat nu op de Wereld Erfgoedlijst van de UNESCO.

De tentoonstelling in Leiden is in twee delen opgebouwd: van 900 tot 146 v.C., de strikt Carthaagse periode, en na 146 v.C. als het Romeinse Carthago, elke periode op zijn eigen verdieping. De tentoongestelde voorwerpen zijn afkomstig uit musea in Tunesië, maar ook uit het Louvre en het British Museum waar men normaal aan voorbij loopt.

Punische kunst is op zijn minst gezegd intrigerend en nooit meteen herkenbaar zoals bv. Griekse of Egyptische voorwerpen. Er is altijd wel een invloed van buitenaf te merken, Egyptisch, Afrikaans, Syrisch (hun thuisland) en soms met een snuifje Grieks wanneer de artiest uit Griekenland blijkt te komen. Opvallend is bv. het marmeren deksel van een sarcofaag uit de 4^de-3^de eeuw v.C. afkomstig uit de Necropool van Rabs in Carthago, die een dame toont in een Grieks aandoend gewaad terwijl de voorstelling eerder bij de Etrusken te vinden is. Van Egyptische invloed zijn dan weer de slang op haar voorhoofd en haar kapsel, alsook de vleugels rond haar lichaam. Dit zou een priesteres van Isis kunnen voorstellen, maar zeker is dat niet. Een ander opvallend beeld is dat van een Godin met Leeuwinnenhoofd dat van terracotta is gemaakt.

Het dateert uit de 1^ste eeuw n.C., de Romeinse periode, maar het geheel doet nog sterk denken aan de Punische godheid Tanit, ofschoon het ook de Egyptische Sekhmet zou kunnen voorstellen. Het lijkt alsof het hoofd niet bij het lichaam past, het gewaad doet Grieks aan ofschoon de veermotieven dan weer verwijzen naar het Midden-Oosten. Dit beeld werd gevonden in Tinissut en is voor de gelegenheid afgestaan door het Bardo Museum in Tunis.

Maar er zijn natuurlijk veel meer bijzondere stukken, zoals de Punische grafsteles, het schitterende bronzen Punische kuras, de uitgewerkte zilveren Fenicische schalen uit de 7^de eeuw v.C., een aantal wierookbranders bovenop terracotta hoofden die heel Grieks aan doen en uit de 3^de-2^de eeuw v.C. dateren, of de unieke marmeren zonnewijzer (scaphe) uit Carthago uit de 1^ste-2^de eeuw n.C. en door het Louvre is uitgeleend.

Op de tweede verdieping, gewijd aan de Romeinse tijd, vinden we beelden en voorwerpen die er al heel Romeins uitzien. Opvallend hier zijn een aantal die voor de kust van Tunesië opgedoken zijn uit het zg. scheepswrak van Mahdia, met o.a. twee allerliefste bronzen beeldjes van Eros met de lamp en een dansende Sater uit ong. 100 v.C. Klapstuk is dan wel het gave bronzen scheepsram van een Fenicische trireem, een unicum!

Op een speciale pagina van het Rijksmuseum voor Oudheden is een aantal topstukken te zien (klik hier), en mijn eigen topstukken staan in dit album, Carthago in Leiden 2015.